نظم : ز آمل گذر سوى تميشه كرد * نشست اندر آن نامور بيشه كرد آمل در سمت غربى رودخانهء هراز ساخته شده . در دويست سال قبل سه هزار خانه داشته . در حوالى آمل معدن آهنى است بسيار مفيد و آهن زياد در سوابق ايام از او عمل مىآورده‌اند . از شهرهاى قديم معروف ايران و مولد ابو جعفر محمد بن جرير صاحب تفسير و تاريخ مشهور است كه در سنهء دويست و بيست و چهار متولد شد . و در شوال هزار و دويست و نود و دو ، كه با اردوى مبارك همايون ، مؤلف به مازندران سفر كرده بود ، به آمل رسيد . اگرچه كسالت مزاج داشتم و هوا هم به واسطهء باران شديد براى گردش مساعدتى نداشت ، اما در يك روز توقف آنجا ، آنچه معلوم شد اين است كه شهر آمل خيلى پرجمعيت است بخصوص در فصل زمستان . شش ماه از سال را اهالى اين شهر به درهء لاريجان بلكه به دماوند و فيروزكوه به ييلاق مىروند و شش ماه ديگر را در آمل مىباشند . دويست سال قبل اگر سمت غربى رودخانهء هراز آباد بوده در اين وقت سمت شرقى نيز آباد است . پل طولانى كم عرضى از سنگ و آجر كه عبارت از ده طاق است بر روى اين رودخانه بنا شده . نسبت اين بنا را به اعراب مىدهند . ولى از ظاهر وضع چنان مىنمايد كه قديمتر از فتح اسلام اين مملكت بنا شده باشد . در انتهاى پل سمت غربى رودخانه قريب سه هزار ذرع كنار رودخانه را با سنگ و آجر سد بسته‌اند كه هنگام طغيان آب به شهر خرابى وارد نياورد . در نزديكى پل اين رودخانه آثار قلعه‌اى قديمى است كه الحال كاروانسرا شده است . از دو سه نفر شنيدم كه خرابه‌هاى زياد كه به اصطلاح خودشان « آثار گبرى » مىنامند در حوالى شهر آمل زياد است . هنگامى كه لشكر مغول سلطان محمد خوارزمشاه را تعاقب مىكردند اين شهر را قتل‌عام نمودند . شخصى نقل مىكرد كه هركه در آمل خانه مىخواهد بنا نمايد به هيچوجه محتاج به ابتياع مصالح نيست . زمين را مىخرد و در كندن پى و بنيان آن‌قدر آجر كهنه به دست او مىآيد كه به هيچوجه محتاج به خريدن مصالح خارجى نمىشود . شهر آمل به قدرى مستعد است كه مىتوان با جزئى توجه و خرجى او را بهترين شهرى از شهرهاى ايران نمود . بخصوص بعد از ساختن اين راه تازه كه به حكم همايون شاهنشاه عصر ساخته شده و مجملى از تفصيل آن اين